Wielka Aleja
Ufundowana przez burmistrza Daniela Gralatha ( burmistrz 1767-1770), w swoim testamencie z 1768 r. zapisał na ten cel 100tys guldenów (w połowie XIX w . podobno wykazano, ze inwestycja kosztowała znacznie mniej- czyżby przewał?) sprowadzono z Holandii 1416, po 6 Gld. sadzonek lip. Teren przygotowywali i zakładali ceramiczne dreny (do dziś są ich resztki) żołnierze garnizonu gdańskiego pod dowództwem kapitana Patzera. Sadzono drzewka pod nadzorem kalwińskiego pastora Jenina. Skończono w 1770( już po śmierci burmistrza).
Długość 2100 m , szerokość 30 m. Łączyła linią prostą Bramę Oliwską z okolicami pałacyku Uphagenów "Monplaisir"( to tam gdzie dziś jest klasycystyczny z 1814r. pałacyk- były pałac ślubów , byłe konsulaty państw skandynawskich ).
W 1772 r. w połowie Alei Prusacy postawili komorę celną, niedaleko był kościółek Świętych Aniołów (to była jakimś cudem ocalała do 1807 roku pozostałość po krzyżackim Nowym [Młodym] Mieście). Potem popularna kawiarnia "Cztery Pory Roku", a dziś czołg porucznika Miazgi (ten czołg został uszkodzony nie w Gdańsku tylko w Gdyni, koło Wzgórza Focha!) W czasach oblężenia napoleońskiego (1807) Prusacy wycieli część drzew. Zostało to naprawione w 1810 r. z okazji ślubu Cesarza z Marią Ludwika. Na pokrycie kosztów z tym związanych senator Wolnego Miasta Gdańska -znany filantrop Johan Labes ogłosił "subskrypcje". Zniszczenia z oblężenia 1813 r. sfinansował ówczesny właściciel "Łososia" rajca Heinrichsdorf.
W 1864 r. uruchomiono omnibus do Sopotu (3 kursy dziennie), 1872 - tramwaj konny, 1895 - elektryczny.
W 1893 r. u wylotu ul. Smoluchowskiego postawiono głaz 4m wys. ( 1 m. pod ziemią), była na nim tablica ( po niemiecku) z napisem:
"Twórcy tej alei,, burmistrzowi D. Garlathowi-ur. 30 maja 1708, zm. 23.07.1770 - z okazji 150 -lecia istnienia przez niego założonego, Towarzystwa Przyrodniczego ufundowało miasto Gdańsk" i mimo ,że w jego bibliotece znajdowały się w większości książki polskie , albo Polsce poświecone"
- po wojnie tablice usunięto, umieszczając tablice poświeconą poległym harcerzom W.M.G.( min. harcmistrza Alf Liczmański). Są plany umieszczenia obok tablicy poświęconej burmistrzowi.
W 1896 r. koło Bramy Oliwskiej założono ładny park ( można go nawet dziś rozpoznać )- od imienia fundatora im. Steffensa. Naprzeciw w 1900 r. urządzono plac sportowy z muszlą koncertową. Miedzy torami kolejowymi (1870r. linia Gdańsk - Koszalin, ale taka jak dziś we Wrzeszczu , czyli na nasypie i z wiaduktami dopiero od 1900r.) i ul. Traugutta od połowy XIX zakładano cmentarze różnych kościołów. Po tej ogromnej nekropolii pozostała JEDNA leżąca płyta nagrobna (koło Studium WF P.G.) honorowego obywatela miasta (dostał ten tytuł w 1897) Richarda Damnego (był to handlowiec, twórca spółki akcyjnej do budowy linii kolejowej Malbork - Mława, która dawała bezpośredni kontakt Gdańskowi z polskim zapleczem, współwłaścicielem Tow. Akcyjnego "Weischel" - żegluga na dolnej Wiśle, oraz kolekcjonerem dzieł sztuki związanych z Gdańskiem - podarował kilka eksponatów miejscowemu muzeum).
Ciekawe obiekty oprócz wymienionych wcześniej (od strony Grunwaldzkiej):
- piękna willa Patshkego, 1905, neobarok, we wnętrzach ocalały piękne majoliki z Cesarskiej Cegielni w Kadynach (do niedawna Rozgłośnia Gdańska Polskiego Radia , a teraz jest odnawiana na Klub Biznesu - miało być gotowe 2 lata temu a do dziś jest w proszku- kolejny PRZEWAŁ!)
- Teatr Lalki i Aktora "Miniatura" to d. popularna wrzeszczańska kawiarnia "Caffe Witzke";
- za nią w kierunku gdańska budynek gdzie była b. popularna wśród studentów "Caffe Hochschule"
- Conradinum - Technikum Budowy Okrętów (przy ul. Piramowcza) neorenesansowy gmach z 1901 r. Było to Seminarium Nauczycielskie przeniesione z podgdańskiego Janikiowa - była to istniejąca od 1801fundacja słynnego filantropa szambelana królewskiego Karola Fryderyka Conradiego (jego płyta nagrobna w podłodze prawej części Bazyliki Mariackiej).
- naprzeciw ,na końcu ul. Majkowskiego gmach główny Politechniki Gdańskiej (i oczywiście inne). Powstała w latach 1900-1904 w.g projektu prof. Alberta Carstena jako Technische Hochschule. Styl - neorenesans, do wojny 8 wydziałów. Od pażdziernika 1945 r. - Politechnika Gdańska (pierwsze zajęcia 11.10.1945); uroczyste otwarcie 6.04.1946.
- na rogu Alei i ul. Majkowskiego jeden z najstarszych jeśli nie najstarszy egzemplarz cisa w Trójmieście.
Za ul. Majkowskiego (w kierunku Wrzeszcza) rozciąga się jedno z osiedli fundacji Abbego (inne tzw. kolejarskie znajduje się miedzy ul. Kosciuszki a Nowym Żakiem).
Henryk Abbe (1791-1868) bogaty kupiec i członek Rady Miasta zakłada fundacje mająca na celu budowę tanich osiedli domków dla ubogich robotników. Za tani czynsz - żyć moralnie (nie używać, nie nadużywać , kompletny szlaban na alkohol- HORROR!!!). Tę działalność kontynuuje jego zięć Jerzy Fryderyk Henryk Abbe znany lekarz i Honorowy Obywatel Miasta Gdańska. To właśnie dzięki niemu powstaje osiedle "Własna Strzecha" w 90-tych latach XIX w. Znajduje się tam budynek przypominający świątynię - to dawna loża wolnomularska działająca od 1873 loża "Ku Zwycieskiemu Światłu" (inna we Wrzeszczu była w willi na Sobótki, na terenie byłego ośrodka TV Gdańsk. Ta z kolei była związana z lożą bawarską "Pod Trzema Kolumnami").
Dalej przy skrzyżowaniu z ul. M. Skłodowskiej-Curie gmach dawnej farmacji Akademii Medycznej, jest tu tablica z cytatem z " Medalionów" M. Dąbrowskiej; w tym budynku miał produkować mydło z ludzi prof. dr. Spanner.
Idąc w górę przy skrzyżowaniu z ul. Hoene- Wrońskiego docieramy do willi gdzie była pierwsza siedziba Komisariatu Generalnego R.P. w W.M.G.- dziś rektorat AMG. Za placem imienia jednego z twórców polskiej AMG, byłego lekarza okrętowego "Lwowa" i "Batorego", gmach główny A.M. Cały zespół powstaje, jako poliklinika, w latach 1907-1911 i liczy aż 29 gmachów! Od 1935 Akademia Praktycznej Medycyny, od 1940 Akademia Medyczna. W tym samym czasie powstaje też , istniejąca do dziś Klinika Położnicza na Klinicznej.
Kawałek dalej na Hallera dzisiejszy budynek Farmacji AMG; to b. dobry przykład modernizmu z lat 20-tych XX w ,przedwojenna szkoła Heleny Lange. Miedzy ul. M. Skłodowskiej-Curie a Tuwima zachował się budynek po przed wojną tłumnie odwiedzane " Caffe Halbe Alee" (taki szachulcowy dom).
Po przeciwnej stronie, przy skrzyżowaniu z Hallera Opera Bałtycka (dopiero od 3 lat - wcześniej Państwowa Opera i Filharmonia Bałtycka), wybudowana w latach 20-tych XXw. na miejscu palcu ćwiczeń wojskowych hala sportowo-widowiskowa. W niej odbył się w 1946 r. proces A Foerstera. Budynek do dzisiejszego wyglądu został doprowadzony pod koniec lat 70-tych.
Wchodząc na ul Traugutta, po lewej wejście na stadion "Lechii" - powstał on w miejsce strzelnicy wojskowej w 1927 r.
Dalej - neogotycki budynek pochodzącego z początku XX w. krematorium.; od 1956( albo 1958) cerkiew prawosławna pod wezwaniem Św. Mikołaja; we wnętrzu niezły pochodzący z
przełomu XIX i XX w. gdzieś z Pogórza Przemyskiego ikonostas. W tym roku został gruntownie odnowiony.
Ciekawostka: święto patrona jest nie 6. XII. a 9 V - to data wywiezienia relikwii Świętego z Turcji do Barii. Dalej koło nowego gmachu Wydziału Zarządzania PG rozpościerają się stoki Góry Szubienniczej. Jeszcze w latach 40- XIX w. dokonano tutaj egzekucji, chociaż stała szubienica i domek kata zostały zlikwidowane w 1804 r.
Jest tam za to b. ciekawy obiekt - przedwojenny, żelbetonowy zbiornik retencyjny gdańskich wodociągów, składa się z 2 zbiorników - wewnętrzny to kopuła mająca jakieś 40 m średnicy; zewnętrzny to pierścień o dł. jakieś 200 m. Mimo,ze drzwi są zaspawane można wejść przez okno - ma jakieś 1 x 1m; trzeba pamiętać o latarkach.
Literatura
Mamuszka F. "Gdańsk i okolice" Wydawnictwo "Sport i Turystyka" ,1990, Warszawa
Januszajtis A., Jujka Z, "Z uśmiechem przez Gdańsk", Wydawnictwo Morskie Gdynia, 1968
Schwarz Z, Żmijewska E, "Ogrody Gdańska i okolic" Miejski Dom Kultury w Gdańsku, 1995 Gdańsk
Samp J. "Wrzeszcz" 1992 Gdańsk
I inne książki tego autora
©Krzysztof Nowak
Gdańsk 2003
Strona powstała przy pomocy programu Pajączek