Anabaptyzm - wielopostaciowy ruch religijny obejmujący różne formacje wyznaniowe często o różnym pochodzeniu.
Wspólna cecha: nie uznawanie chrztu niemowląt który jest traktowany jako obrzęd magiczny, pogański, niegodny prawdziwego chrześcijanina, chrzest ma być świadomym aktem człowieka dojrzałego.
Inne wspólne cechy to:
- idea tzw. Kościoła Wybranych jako gminy braterskiej rządzonej przez Ducha Św., bez pośrednictwa hierarchii.
- domaganie się rozdziału Kościoła i państwa
- odmowa służby wojskowej, negacja kary śmierci
Pierwsze wzmianki o anabaptystach pochodzą z kręgów U. Zwingliego. Twórcami jej byli K. Grebel i F. Manz ,którzy po przyjęciu powtórnego chrztu założyli w Zollikon koło Zurychu
gminę "nowochrzceńców". Mimo prześladowań zarówno ze strony katolickiej jak i przywódców reformacji- M. Lutra i J. Kalwina- anabaptyzm rozprzestrzenił się w wielu kantonach Szwajcarii, w Niemczech , Niderlandach , na Morawach także i w Polsce. Na dwóch tajnych soborach, w Augsburgu i Schleitheim, ujęto jego zasady w tzw. 7 artykułach schleitheimskich.
Ideologia anabaptystów miała dwie odmiany; jedna z nich była bliska radykalnym ruchom społeczno- religijnym "niosąc światu miecz Gedeona" , np. oddziaływała silnie na poglądy T. Munzera- przywódcy rewolty chłopskiej z 1525 i na poglądy Jana z Lejdy "Króla Syjonu" z Munster który w tym mieście założył teokratyczną republikę (1525-27). Większość anabaptystów skłaniało się jednak do pokojowego głoszenia swoich zasad. Do nich należał Jakub Hutter ( twórca gmin wyznawców odrodzonego chrystianizmu- hutterowców)który głosił naukę o " lasce pasterskiej a nie każącym mieczu" i łagodnym przekonywaniu i Menno Simmoons. Zwolenników tego ostatniego nazwano mennonitami.
Spadkobiercami dorobku anabaptystów są baptyści (ok. 50mln wyznawców), mennonici (ok. 1mln), hutterowcy, amisze i grupy wyznaniowe należące do tzw. wolnych Kościołów ewangelickich.
Menno Simmoons (1496-1556) od 1536 pastor w Witmarsum. We Fryzji wydał w 1539 podstawową dla mennoitów książkę Fomndamntbook.
Zasady wyznania tego odłamu anabaptystów zawarte w tym dziele to :
- odrzucenie chrztu dzieci - wzamian chrzest dorosłych,
- odrzucenie obejmowania urzędów, służby wojskowej, przysięgi, zemsty, kary śmierci i z pewnymi wyjątkami rozwodów.
Oryginalnym wkładem w rozwój teologii ewangelickiej M. Simmonsa jest zanegowanie konieczności istnienia kapłanów i oparcie rytuału na wzorach starochrześcijańskiej agapy. Służbę religijna pełnią "starsi"- wybierani spośród najbardziej szanowanych obywateli gminy. Eucharystia jest przyjmowana pod dwiema postaciami. Życie codzienne jest regulowane przez Biblię - wynika z tego bardzo surowa obyczajowość, odrzucenie wszelkich rozrywek, ikonoklazm .Aby ograniczyć oddziaływanie pokus świata starano się jak najrzadziej kontaktować się z otoczeniem poza gminą i tak np. edukacja dzieci należała przedewszystkim. do obowiązków rodziców. Miejscem początkowego rozwoju tego wyznania były Fryzja i Niderlandy. Z tymi terenami związane są dwie gałęzie mennonitów - bardziej rygorystyczna (Niderlandy) działająca wśród bogatych chłopów i rzemieślników i bazujący na biedocie mniej ortodoksyjny odłam fryzyjski.
Mennonici pojawiają się w Polsce połowie XVI w. (w 1547 r.). Rada Miejska Gdańska wydała zgodę na osiedlenie się osadników na gruntach miejskich, pierwsze wieś zasiedlona na Żuławach (Lichnowy 1566)- najpierw na Żuławach a następnie w dolinie dolnej Wisły. W wieku XVIII sprowadzani zostają do innych regionów Polski - np. do Wsch. Małopolski, Mazowsza (okolice Kazunia).Do przyjazdu skłoniły ich prześladowania zarówno ze strony katolików jak i protestantów, wojna Hiszpanii ze zbuntowanymi Zjednoczonymi Prowincjami Niderlandów i wreszcie opinia od wcześniejszych emigrantów o Polsce jako kraju bezpiecznym i tolerancyjnym. Do przyjazdu tutaj zachęcały też pisma Jana Łaskiego (nie mylić z jego wujem też J.Ł. kanclerzem i prymasem)- czołowego przedstawiciela polskiej Reformacj .
Kolejną przyczyna osadnictwa mennonickiego w dolinie i delcie Wisły były względy gospodarcze. XVI w to okres wzrostu popytu i cen na Polskie zboże. Aby powiększyć zyski dążono do zagospodarowania nieużytków, i intensyfikacji produkcji rolnej. Pośrednią przyczyną sprowadzenia osadników były prace hydrotechniczne prowadzone z polecenia króla Zygmunta Starego przy Cyplu Mątowskim , kierujący główny nurt Wisły do Gdańska co z kolei powodowało katastrofalne powodzie przyczyniające się do wyludniania tej okolicy.
Pozostali na tych terenach jedynie nieliczni, bardzo bogaci chłopi tzw.
"sąsiedzi" (to oni tworzyli charakterystyczne dla Żuław domy podcieniowe i gospodarstwa których budynki były ustawione w czworobok - nie mają te osiedla, które lokowane są jeszcze na prawie chełmińskim, nic wspólnego z mennonitami). Nie byli oni w stanie zintensyfikować produkcji zbóż
Imigranci z Holandii i Fryzji posiadający od pokoleń umiejętności gospodarowania na podmokłych terenach nadawali się znakomicie do zagospodarowania Żuław i innych podmokłych terenów.
Osadnictwo mennonitów przyjęło trzy podstawowe formy: zasiedlanie opuszczonych wsi, terenów dotychczas nie zamieszkałych (np. koło j. Druzno , okolice Nowego Dworu Gdańskiego) oraz zasiedlenie terenów pastwisk. Osiedlenie odbywało się z reguły na tzw. prawie emfiteutycznym, zwanym zwyczajowo prawem olęderskim. Był to rodzaj długoterminowej dzierżawy (ok.30-40lat), jednak z prawem dziedziczenia. Przy zawieraniu umowy grupa (z reguły) osadników wpłacała "wkupne" znacznej wysokości (ok. 0,1 czynszu ustalonego na cały okres dzierżawy !!). Również czynsz roczny był ustalony b. wysoko( 50-100 grzywien za łan). Za terminowość opłat odpowiadała cała grupa osadników. Jednak aby ułatwić zagospodarowanie stosowano "wolniznę" (3-7 lat).Istotną zaletą tego typu umowy było to, że osadnicy nie byli zobowiązani do jakichkolwiek innych opłat i świadczeń na rzecz właściciela terenu ( jednak musieli wpłacać daniny na rzecz parafii, katolickich, bądź luterańskich na których terenach znajdowała się gmina), poza czynszem pieniężnym. Nie istniała jakakolwiek zależność osobista mennonitów od właściciela, byli zwolnieni z wszelkich szarawarków, dostarczenia podwód i tzw. "kwatery" , nawet i z podatków wojennych. Mieli oni niczym nieskrępowaną wolność opuszczenia gruntów (oczywiście przedtem musiał zapłacić swoją cześć czynszu- w innym wypadku cała wspólnota musiał pokryć solidarnie tą należność) , przenoszenia zabudowań, sprzedaży płodów rolnych, bydła, warzenia piwa, przemiału zboża , budowania zajazdów z prawem wyszynku. Mieli całkowitą wolność religii (a więc byli też zwolnieni ze służby wojskowej), wszelkie sprawy sporne miały być rozpatrywane wewnątrz wspólnoty, a przy zbywaniu ziemi pierwszeństwo zakupu mieli członkowie gminy.
Intensywna gospodarka osadników prowadziła do nawet kilkakrotnego wzrostu dochodów właściciela. Z tego też powodu prawie nieznane są przypadki nie odnowienia dzierżawy, a mennonici nie mieli dużych problemów z powiększaniem swych gospodarstw (pod koniec XVIIIw. większość ziemi na Żuławach Malborskich i Elbląskich znalazła się w ich rękach, z 45 wsi 38 było "mennonicka"). Potwierdzenia swoich praw otrzymywali od królów - Władysława IV (podstawowy przywilej,1642), Jana Kazimierza i Jana III Sobieskiego, Augusta II i III i wreszcie Stanisława Augusta.
Rzemieślnicy osiedlali się na tzw. "obcych przedmieściach" (posiadłości biskupów), w Gdańsku były to Stare Szkoty, Nowe Ogrody , Zaroślak. Zajmowali się min. pasmonnictwem, tkactwem , jedwabnictwem, lniarstwem, produkcją piwa i alkoholu. Stali się groźną konkurencja dla gdańskich cechów. Starania przenikania do miasta, prowadzenia w nim działalności gospodarczej i uzyskania obywatelstwa był mocno utrudniane (w Gdańsku do początku XIX.w, żadna rodzina mennonicka nie uzyskała obywatelstwa, a i potem byli obarczani do pol. XIX w dyskryminacyjnymi opłatami).Obchodzono to wchodząc w spółki (czasami fikcyjne) z obywatelami miasta, walcząc o koncesje (np. taką koncesję dla pasmonników gdańskich została potwierdzona przez Zygmunta III) co z kolei wywoływało ostry sprzeciw, szczególnie Trzeciego Ordynku.
W czasach Pruskich swobody mennonitów zostały ograniczone i tak np. aby uniknąć obowiązkowej służby wojskowej cała żuławska społeczność musiała wpłacać corocznie spora kwotę na utrzymanie....Szkoły Kadetów w Chełmnie. Spowodowało to wyjazd sporej części ortodoksyjnych mennonitów na Ukrainę, płn. Kaukaz i do Ameryki. Ostatecznie prawie czterowiekową obecność członków tej społeczności na ziemiach Polski zakończyła II wojna światowa.
Pozostało po nich niewiele źródeł pisanych, głównie relacje podróżnych wędrujących w tych stronach (istnieje tez kilka pamiętników internowanych na tych terenach uczestników
Powstania Listopadowego) zawierających głównie dość pobieżne obserwacje. Wynikało to z tego, że mennonici unikali kontaktów z obcymi, a sami nie pozostawili żadnych źródeł pisanych na swój temat.
Pozostały też nieliczne materialny ślady ich obecności. Przede wszystkim jest to krajobraz Żuław z kanałami, wałami, polderami, terpam (to nasyp ziemny), układem osadniczym i komunikacyjnym. Zachowało się jeszcze trochę gospodarstw pomennonickich (w przeciwieństwie do "sąsiedzkich" gospodarstwa "olęderskie" były budowane w jednej linii zabudowań, ze wspólnymi ścianami budynków) np.., Koszwałach, Miłocinie, Dzieżgonce, Tropach; domy modlitwy w Jeziorze (Żuławy Wiślane ), Nowym Kozuniu (Mazowsze) i szczególnie cenny, dobrze zachowany, w Gdańsku. Powstał on 1819 r jako kościół połączonych gmin niderlandzkiej i fryzyjskiej (nastąpiło to w 1808 ), Jest to jedyna w Gdańsku świątynia wzniesiona w stylu klasycystycznym. Zachowało się też kilkanaście cmentarzy z charakterystycznymi nagrobkami; np. w Stogach Malborskich (największy- 8 4 zachowane nagrobki), Szaleńcu, Niedzwiedzicy, Stalewie, Kepniewie, Tropach (ten cmentarz jest położony na terpie), Ostaszewie , Jezierniku, Lichnowach. Pochodzą one z początku XIX w. (przedtem mennonici byli grzebani na parafialnych cmentarzach)
Innym charakterystycznym elementem krajobrazu są wiatraki (właściwie w większości przypadku ich resztki) np. w Drewnicy (najstarszy, kożlak), Palczewie (XIX w. "holender"),
Wikrowie (na budynku).
©Krzysztof Nowak
Gdańsk 2003
Strona powstała przy pomocy programu Pajączek