e-WANOGA
Wojna trzynastoletnia
I Przyczyny
a) Ekonomiczne: nadmierny fiskalizm (np. cło funtowe, narzaz), " wywoływanie pieniądza"
b) Polityczne: autorytaryzm rządów Krzyżaków, rozprzężenie wewnętrzne Zakonu.
c) Bezpośrednia: przegrana sprawy Zw. Pruskiego na sądzie cesarskim ( Fryderyk III Habsburg) -5 XII 1453
II. Prolog
a)jesień 1453 wstępne rozmowy Jan Bażyński -starosta bydgoski Mikołaj Szarlejski, gromadzenie zapasów i uzbrojenia, tajna mobilizacja.
b) poselstwo do Sandomierza, a następnie wielkie poselstwo Związku do Krakowa( 20 II formalne wypowiedzenie posłuszeństwa wielkiemu mistrzowi-4 II 1454, 6 III 1454 wystawienie przywileju inkorporacyjnego przez Władysława Jagielończyka.(akt ten faktycznie likwidował państwo zakonne, Prusy zostały zrównane w zakresie uprawnień i wolności z innymi ziemiami Korony, posiadane przywileje zostały potwierdzone,, likwidował krzyżackie podatki , prawo brzegowe{kolejny raz}, pozostawiał dawne prawa sądowe, prawo do bicia monety dla Gdańska i Torunia , zapewniał obsadzanie wszystkich urzędów w Prusach tylko ich mieszkańcami[indygenami])
c)wypowiedzenie wojny przez państwo polskie dokumentem antydatowanym na 22 II 1454
III. Międzynarodowe tło wydarzeń
a) Litwa i Mazowsze - neutralne
b) Cesarstwo - wrogie - ogłoszenie banicji -24 III 1454
c) Papiestwo - wrogie - klątwa papieża Kaliksta III 24 IX1454 ( szczególnie negatywną rolę odgrywa potem Pius II, niedoszły biskup warmiński)
d) Brandenburgia - po otrzymaniu od Krzyżaków Nowej Marchii, w stosunkach z Zakonem przyjaźnie neutralna
e) Hanza - chwiejna neutralność- wychodzi na jaw konflikt interesów miast pruskich i wendyjskich z Lubeką na czele
f) Węgry Maciej Korwina wrogie w stosunku do królestwa Polskiego
g) Warmia -biskupi warmińscy prowadzili neutralną bądź wręcz wroga politykę w stosunku do strony polsko - pruskiej. Biskup Paweł Legendorf dopiero 16 III 1464 zawrze umowę z królem Polski a na pocz. 1466 stanie po jego stronie
h) Czechy dopiero pod koniec wojny zmienił swoją negatywną postawę w stosunku do państwa Kazimierza Jagielończyka (przez większą cześć czasu trwania wojny panuje tam Jerzy z Podbieradu obawiający się pretensji Jagiellonów do korony Czeskiej)
i) Dania Chrystiana I wypowiada wojnę Polsce i Zw. Pruskiemu w czerwcu 1455 r .Pod wpływem strat ponoszonych w wyników działań kaprów, głownie gdańskich, zawiera w lipcu 1458 rozejm trwający do końca wojny.
j) Pomorze - Eryk II prowadzi politykę uzyskania korzyści od obydwu stron co w końcu przyniesie mu Lębork i Bytów
k) Jedynie Szwecja Karola Knutsona( po wygnaniu ze Szwecji staje się przez pewien czas dzierżawcą Pucka. Wystawia własne okręty kaperskie {33}i bierze udział w zbiórce pieniędzy na wykup zamków z rąk najemników krzyżackich) i Chanat Krymski popierają stronę Polsko - Pruską.
IV. Przebieg wojny
1. do klęski pod Chojnicami
- szybkie zdobycie przez powstańców placówek Krzyżackich( za wyjątkiem Malborka, Chojnic, Sztumu) i w wielu przypadków ich zniszczenie
- nieudolne oblężenie Malborka przez siły powstańców
- klęska wielkopolskiego pospolitego ruszenia (16-18 tys. pod dowództwem Mikołaja Szarlejskiego i wojewody poznańskiego Łukasza Górki {obaj dostają się do niewoli]) pod Chojnicami 18 IX 1454 zadana przez krzyżackie wojska zaciężne (ok. 15tys. ludzi pod dowództwem księcia Rudolfa żagańskiego[ginie na polu walki] i Bernarda Szumborskiego)
2. od klęski pod Chojnicami 1454-do rozejmu w Prabutach1458
- dwie kompletnie nieudane wyprawy polskich wojsk zaciężnych 1454-55(obie utykają pod Łasinem bronionym przez Fritza Raweneck)
- utrata wielu z uprzednio zdobytych zamków i rozpędzenie oblężenia Malborka
- udana działalność powstańczej floty kaperskiej która skutecznie ogranicza transport i handel miedzy ośrodkami opanowanymi przez Krzyżaków a Inflantami i krajami niemieckimi (czyni to tak dobrze ,że doprowadza do zatargów i konfliktów z Niderlandami, Burgundią i Hanzą)
- Zakon traci zdolność finansowania wojsk zaciężnych, przekazuje w zastaw najemnikom bronione przez nie zamki. Rozpoczynają się pertraktacje na temat sprzedaży zamków zakończone w 1456 ustaleniem kwoty 480tys florenów wykupu . Ostatecznie za 190 tys. florenów wykupiono tylko Malbork , Iławę i Tczew. W 1457 rotmistrz Oldrzich Czerwonka( zostanie pierwszym polskim starosta malborskim) dowódca zaciężnych wywozi wielkiego mistrza Ludwika von Erlichshusen do Chojnic.
- Stolicą zakonu staje się Królewiec. Król Kazimierz Jagiellończyk wjeżdża do Malborka 8 VI 1457 (będzie we władaniu Polski przez 315 lat - do I rozbioru Polski)
- W 1457r. strata dalszych zamków min. szczególnie ważnego Chełmna i miasta Malborka.
- 1458 pospolite ruszenie próbuje odbić miasto Malbork - kolejne niepowodzenie ,a F.Raweneck zdobywa Nowe poważnie utrudniając żeglugę wiślaną.
3. 1459-1461
- maj 1460 odbicie po uciążliwym oblężeniu miasta Malborka( dowódcami oblężenia byli doświadczony dowódca Prandota Lubiszowski i bardzo majętny wojewoda inowrocławski Jan Kościelecki zajmujący się organizacja zaopatrzenia i finansami oblężenia)
- 1460-1461 cztery uwieńczone powodzeniem ofensywy Krzyżackie; F. Raweneck zajmuje Puck i prawie całe Pomorze z wyjątkiem Gdańska i 3 innych miejscowości; B. Szumborski pustoszy ziemie chełmińską, oblega Brodnicę i zdobywa Golub. Kaspar Nostyc zajmuje na krótko Wałcz zagrażając Wielkopolsce i zabezpiecza bezpośrednią komunikację z Nową Marchią a sam wielki mistrz Ludwika von Erlichshusen likwiduje ostatnie polskie i powstańcze załogi w miastach Dolnych Prus ( Welawę ,Frydland, Sępopol). Nowo mianowany biskup Warmii w imię zachowania neutralności usuwa polskie załogi z zamków tej prowincji ( ostaje się jedynie Frombork )
4. 1461- II Pokój Toruński 1466
- rezygnacja przez stronę polską z pospolitego ruszenia. Król tworzy niewielką ,złożoną z doświadczonych zaciężnych armię pod dowództwem Piotra Dunina ( był marszałkiem nadwornym , pochodził z sieradzkich Prawkowic walczył już w Prusach np. w wyprawie pod Łasin w1455 )W 1461 arami tej udało się wesprzeć oblężoną Brodnicę i zdobyto w końcu Łasin. W tym czasie jednak Krzyżakom udało się zdobyć kilka miejscowości wraz ze Stargardem, co znów pogorszyło sytuację Gdańska. W 1466 Duninowi udaje się odblokować oblężony Frombork (dzieje się to przy pomocy walczącego po stronie polsko-pruskiej kolejnego znanego wodza wojsk zaciężnych, pochodzącego z Moraw{krewnego . B. Szumborskiego i dalekiego przodka A. Wallenstajna})
- 17IX 1462 armia P.Dunina w bitwie pod Świecinem rozbija wojska F. Rawenecka, który ginie w walce (jest pochowany w kościele norbertanek w Żarnowcu ). Krzyżacy trącą ok. 1000 os. (czyli ok. 1/3 swych sił), Polacy znacznie mniej - ok.200. Bitwa ta jest przykładem zwycięstwa odniesionego dzięki dobremu współdziałaniu jazdy, piechoty i taboru.
- lipiec 1463 zaciężni P. Dunin rozpoczynają oblężenie Gniewu -największej nadwiślańskiej twierdzy Zakonu. W odpowiedzi na to wielki mistrz decyduje się odblokować zamek i równocześnie w walnej bitwie zlikwidować armie polską. Koncentracja wojsk krzyżackich ma się odbyć na Żuławach , gdzie mają spotkać się siły komtura elbląskiego H.v. Plauen i B. Szumborskiego z posiłkami z Dolnych Prus i Sambii dowodzonymi przez wielkiego mistrza. Wojska L.v. Erlichshusena miały dotrzeć na miejsce koncentracji drogą wodną. Plan ten został udaremniony przez niewielka flotę gdańska pod dowództwem rajcy Macieja Kolmenera. Flota krzyżacka została zmuszona do odwrotu na Zalew Wiślany gdzie po otoczeniu jej przez łodzie gdańskie i elbląskie ( pod komendą doświadczonego szypra gdańskiego nas służbie miasta Elbląga Jakuba Vochsa) została , mimo liczebnej przewagi, zniszczona .Stało się to 15 IX 1463.
- Pod wpływem tych klęsk 13 XII 1463 jeden z najzdolniejszych dowódców najemników krzyżackich B.Szumborski ogłasza neutralność, zachowując w rękach swoich zaciężnych kilka miejscowości w Ziemi Chełmińskiej, w marcu 1464 biskup warmiński Legendorf zawiera układ ze stanami pruskimi w którym deklaruje zawieszanie działań zbrojnych i udostępnia warmińskie zamki wojskom polsko - pruskim. 1 I 1464 poddaje się Gniew. W latach 1464-66 Krzyżacy tracą kolejne zamki (wszystkie na Pomorzu Gdańskim).
- Ostatnia zaczepna akcją Zakonu było zajęcie i ufortyfikowanie kościoła w Zantyrze. Spowodowało to spore utrudnienia w żegludze wiślanej, ale losów wojny nie odwróciło.
- We wrześniu usunięto wojska Zakonu z Zantyru i 28 IX 1466 poddały się Chojnice - były to ostatnie działania zbrojne w wojnie trzynastoletniej
5. II Pokój Toruński
- beznadziejna sytuacja militarna, gospodarcza i finansowa zmusiła Zakon do podjęcia pertraktacji. Toczyły się przy aktywnym udziale papieskiego legata biskupa lewantyńskiego Rudolfa Rudesheim. Traktat został zaprzysiężony 19 X 1466 w sali Dworu Artusa w Toruniu, Został zawarty z jednej strony przez króla polskiego wraz ze swoimi lennikami( biskup warmiński nie był de iure lennikiem) tj. książętami mazowieckimi, Erykiem II Słupskim, biskupem Legendorfem, i kapitułą warmińska i wojewodą mołdawskim Stefanem. Z drugiej stroną była jedynie pruska gałąź Zakonu Krzyżackiego. Obie strony miały go zatwierdzić przed papieżem.
- warunki Pokoju Toruńskiego przewidywały: zwrot Polsce Ziemi Chełmińskiej i Michałowskiej, Pomorza (za wyjątkiem części Mierzei Wiślanej z Cieśniną Bałgijską); przekazanie Królestwu północno-zachodniej części Prus właściwych, Zakon zrzekał się opieki nad biskupstwem chełmińskim( następuje sekularyzacja i poddanie pod władze duchowa arcybiskupstwa gnieźnieńskiego) i pomezańskim ( odtąd podlega arcybiskupstwu ryskiemu)Pozostałe tereny pozostały pod władzą Krzyżaków jednak traktat stwierdzał, że ziemie te zostają włączone do Królestwa. Podkreślona została zasada podległości Zakonu królowi polskiemu jako jedynemu , obok papieża, zwierzchnikowi. Wielki mistrz przysięgał wierność królowi polskiemu, stając się księciem i senatorem Królestwa. Był wraz z całym Zakonem zobowiązany do udzielania pomocy militarnej Polsce( oddział Krzyżaków brał lojalnie udział w wyprawie bukowińskiej Jana Olbrachta). Traktat przewidywał także amnestie dla uczestników walk, oraz zakładał , że Zakon będzie przyjmował również Polaków w swoje szeregi.( do wysokości połowy stanu). Zakon zobowiązywał się że nie uczyni nic dla obalenia traktatu nawet gdy jakakolwiek trzecia strona uzna go za nieważny
6. Epilog
- W 1467 tajne poselstwo Zakonu skłoniło papieża Pawła II do odmowy ratyfikacji Traktatu.( miało zmusić to do wojny Kazimierza Jagiellończyka z Czechami- nie zmusiło, a warunki pokoju nigdy nie zostały zatwierdzone przez papiestwo)
- zamki i miasta zajęte przez B. Szumborskiego zostały odzyskane dopiero w 1480 r.
- postanowienia dt. granic utrzymały się do I rozbioru Polski
Literatura
1. Biskup M., Wojna trzynastoletnia. Dzieje Narodu i Państwa Polskiego, Kraków 1990;
2. Górski K., Zakon Krzyżacki, a powstanie państwa pruskiego, Warszawa- Wrocław 1977;
3. Biskup M., Labuda G., Dzieje Zakonu Krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 1988;
4. Bogucka M., Dawna Polska, Warszawa 1985;
5. Historia Gdańska, t. II, 1454-1655, pod red. E. Cieślaka, Gdańsk 1982;
6. Historia Elbląga, t.I (do roku 1466), pod red. S.Gierszewskiego i A.Grotha, Gdańsk 1993;
7. Łygaś W., Gdańsk. Szwedzkie karty historii, Gdańsk 2001;
8. Motek E., Bitwa pod Świecinem, "Jantarowe szlaki" Rok XXIV, Nr. 3(181), 1981, s.13-14.
Opracował: Wojciech Chomka
©Krzysztof Nowak
Gdańsk 2003
Strona powstała przy pomocy programu Pajączek