e-WANOGA
Przywileje wydane przez Kazimierza Jagiellończyka w trakcie wojny trzynastoletniej (1454 - 1466)
Najważniejsze przywileje ogólnopaństwowe
15 IX 1454 - Przywilej cerekwicki
Wydany w Cerekwicy dla szlachty wielkopolskiej. Król zobowiązał się, że bez zgody sejmików nie będzie:
- nakładał nowych podatków
- zwoływał pospolitego ruszenia
- zmieniał prawa.
Do tego zaostrzono kary za zbiegostwo chłopów i usankcjonowano pragmatykę stanowych sądów ziemskich.
W tym samym roku szlachta pozostałych ziem postawiła królowi podobne postulaty. Efektem tych żądań były wydane przez Kazimierza Jagiellończyka tzw. statuty nieszawskie (1454).
11-16 XI 1454 - Przywileje nieszawskie (statuty nieszawskie)
Wydane w Nieszawie. Przywileje dla szlachty wielkopolskiej (12 XI) i małopolskiej (11-12 XI) wymuszone na królu z związku ze zwołaniem pospolitego ruszenia na wojnę z Krzyżakami. Zawierał identyczne uprawnienia co przywilej cerekwicki, lecz z rozszerzeniem na pozostałe ziemie. Statuty nieszawskie wydano dla każdej z ziem koronnych oddzielnie, a poszczególne wersje różniły się między sobą w mniej ważnych kwestiach. Przewidywały obowiązek każdorazowego uzyskiwania przez króla zgody szlachty z poszczególnych ziem na zwoływanie pospolitego ruszenia, bądź ustalanie nowych podatków, a także całkowitą wolność handlu w państwie. Statuty nieszawskie ograniczyły władzę królewską i rolę rady królewskiej (senatu), rozszerzając znacznie uprawnienia sejmików ziemskich (początek procesu prowadzącego do powstania sejmu walnego).
11 XII 1454 w Radzyniu objęto przywilejami nieszawskimi ziemię chełmską i ziemię przemyską (z ziemią sanocką), gdzie także zwołano pospolite ruszenie.
Przywileje wydane dla Gdańska.
Przywileje nadane począwszy od 6 III 1454 r. (akt inkorporacyjny) do 6 IX 1477 r. nazywane są zbiorczo przywilejami kazimierzowskimi (privilegia Casimiriana) - określały przywileje dla Gdańska, według których miasto funkcjonowało aż do rozbiorów (1793).
6 III 1454 - akt inkorporacyjny.
16 VI 1454 - Elbląg
9 VII 1455 - Piotrków
15 V i 25 V 1457 - wielki przywilej wydany w Gdańsku
Przede wszystkim przywileje zawierały zrównanie w prawach mieszkańców ziem pruskich z mieszkańcami Rzeczypospolitej, król potwierdził Gdańskowi (i stanom pruskim) wszystkie dotychczas posiadane przywileje. Zlikwidowano rozbicie Gdańska na konkurujące ze sobą części - Osiek, Stare Miasto i Miasto Nowe (Młode) weszły do Głównego Miasta. Gdańsk otrzymał rozległe posiadłości wiejskie: Mierzeja Wiślana, Żuławy, kilkanaście wsi na Wyżynie Gdańskiej - w sumie ponad 70 wsi, w tym starostwo tczewskie i puckie pod zastaw pożyczonych królowi pieniędzy. Główne Miasto dostało wszystkie zakłady przemysłowe pobudowane przez Krzyżaków na terenie miasta, w tym najważniejszy: Wielki Młyn. Władze Gdańska dostały dużo rozleglejsze niż w czasach krzyżackich uprawnienia:
- prawo do samodzielnego wydawania statutów - wilkierzy (zbiory norm regulujących rożne dziedziny życia wewnętrznego miasta, głównie handel);
- uprawnienia określania i ustalania warunków, na jakich kupcy zagraniczni mieli uprawiać handel w Gdańsku;
- czysto prestiżowe prawo do pieczętowania dokumentów czerwonym woskiem, do noszenia przez burmistrzów i rajców strojów zdobionych złotem i kosztownymi futrami;
- swoboda w ustanawianiu podatków - jednakże ustanawianie ceł morskich i decyzje o otwarciu i zamknięciu portu podlegały zgodzie króla;
- zniesiono cło funtowe (opłata portowa z czasów krzyżackich);
- na całym polskim wybrzeżu król ustanowił stosowanie prawa brzegowego (dobra rozbitków przechodziły dla króla tylko w przypadku całkowitego braku właściciela / spadkobiercy), co zostało potwierdzone zarówno w akcie inkorporacyjnym i w przywileju z 15 V 1457 r.;
- prawo bicia własnej monety srebrnej i złotej z podobizną króla z jednej strony i herbem miasta z drugiej (herb z koroną), w zgodzie z rozporządzeniami króla i uchwałami stanów pruskich.
Akt inkorporacyjny zapewniał kupcom z Prus swobodny handel na ziemiach podległych królowi polskiemu, jeśli przestrzegali szlaków handlowych i nie naruszali praw innych miast.
Gdańsk był zobowiązany do płacenia królowi rocznie 2 tysięcy złotych węgierskich, zobowiązany był też gościć króla wraz z dworem przez okres trzech dni w roku.
Władzę królewską reprezentował w Gdańsku "burgrabia" - starosta mianowany corocznie przez króla spośród 8 kandydatów wysuniętych przez Radę Miasta z szeregów rajców (miał więc silne powiązania z Radą i był mało skuteczny w obronie uprawnień królewskich).
W przywileju z 15 V 1457 kupcy gdańscy uzyskali swobodę przewozu towarów Wisłą z Polski, Litwy i Rusi bez obowiązku wyładowywania tych towarów po drodze do kontroli. Towary dowożone do Gdańska lądem podlegały kontroli jakości w Braniewie i Elblągu.
Król zniósł cła wodne i lądowe na terenie Prus Królewskich, a do tego wydał przyrzeczenie, że nie zostaną nałożone w przyszłości żadne nowe cła ani opłaty na Wiśle. W tym samym przywileju powierzył władzom gdańska troskę o bezpieczeństwo i zarząd wybrzeżem w Prusach Królewskich. Rada Gdańska spełniała także funkcję trybunału morskiego. Obsadzanie urzędów świeckich i duchownych przysługiwało władzom miejskim, ale proboszcza najważniejszego kościoła (Najświętszej Marii Panny), zgodnie z tym przywilejem, wyznaczał król Polski. Król miał też prawo polowania w lasach należących do miasta.
Przywilej z 16 VI 1454 nakładał na miasto obowiązek wybudowania murowanego dworu dla króla, stajni na 200 koni i spichrza dla zboża królewskiego (stajnia nie powstała, na siedzibę króla przekazano Zieloną Bramę). Ponieważ król nie odwiedzał Gdańska tak często, zamieniono ten na opłatę roczną w wysokości 500 złotych węgierskich.
Przywileje kazimierzowskie sięgają czasów po wojnie trzynastoletniej: Kraków, 28 I 1472 r. (orzeczenia władz miasta w sprawach długów gdańszczan mają charakter ostateczny i nie podlegają apelacji do króla) i 6 IX 1477 r. (apelacje w świeckich sprawach sądowych rozpatruje i rozstrzyga król, z wyjątkiem spraw o długi. Wyłączało to Gdańsk spod wpływów cesarza niemieckiego. W sprawach religijnych odwoływać się należało do biskupa wrocławskiego, a nie bezpośrednio do papieża).
Opracowała: Agnieszka Falejczyk
©Krzysztof Nowak
Gdańsk 2003
Strona powstała przy pomocy programu Pajączek